«منیم خزان اولموش یارپاقلاریم تبریزین تورپاقلارینا قاریشسین!»

✅ امروز ۲۷ دی سالروز مرگ محمدعلی #فرزانه است، فرزانه‌ی آذربایجان و به قول براهنی بازگشاینده قفل زبان #ترکی آذربایجانی، مادر و پدر یک زبان هر دو و فرزند دو انقلاب آذربایجان. او فرزند زمانه‌ای پرآشوب و متلاطم بود، در سال ۱۳۰۲ اندکی پس از شکست جنبش #مشروطه و ۲ سال قبل از آن‌که رضاخان به حکومت برسد در تبریز متولد شد، جوانی‌اش مصادف شد با ظهور فرقه دموکرات آذربایجان و او هم مشتاقانه در این نهضت ملی_دموکراتیک آذربایجان مشارکت داشت هرچند عمر این نهضت به یک‌سال هم نرسید و با شکستی دیگر به پایان رسید. اما فرزانه در گذر دوران از پا ننشست و به‌خصوص در یکی از سیاه‌ترین دوره‌های تاریخ آذربایجان به پای آرمان‌های فرقه علی‌الخصوص زبان مادری ایستاد. گستره کارهای تحقیقاتی و تالیفاتی که از فرزانه در زمینه زبان ترکی آذربایجانی به یادگار مانده گویای این امر است. وی چون چراغی فروزان برای روشنفکرانی نظیر براهنی، بهرنگی، ساعدی و سهند بود که آن‌ها را با جلوه‌هایی از گفتمان ملی-دموکراتیک آذربایجان آشنا کرد.

✅ و چه چراغی بهتر از کتاب «گذشته چراغ راه آینده است» که بخش‌هایی مهم از تاریخ مبارزات ملی-دموکراتیک آذربایجان را از زبان نویسندگانی با امضاء اختصاری «جامی» بیان می‌کند، نویسندگانی ناشناس که طبق روایت‌های موثق یکی از آن‌ها محمدعلی فرزانه است. فرزانه نه تنها در زمینه #زبان_مادری که در مورد آرمان‌های سیاسی فرقه #دموکرات #آذربایجان هم اندکی تردید به خود راه نداد،هرچند ثمره این فعالیت‌های سیاسی و فرهنگی برای وی تحمل زندان در دوران پهلوی بود. بالاخره دوران زندان هم تمام شد و وی با جدیت بیشتری به کارهای تحقیقاتی‌اش درباره زبان ترکی آذربایجانی مشغول شد. در ایام پیروزی انقلاب ۵۷ نیز یکی از شخصیت‌های محوری در «انجمن آذربایجان» بود که برای پیگری مطالبات مردم آذربایجان ایجاد شد و از سال ۱۳۵۸ نیز هم‌زمان با انتشار اولین شماره مجله «وارلیق» به همکاری با دکتر جواد هئیت پرداخت. وی در اواخر دهه ۷۰ از ایران خارج شد و در سوئد به همراه برخی از فعالین چپ آذربایجانی جنبش فدرال دموکرات آذربایجان به‌وجود آورد، جریانی برای احیاء و بازیابی گفتمان ملی-دموکراتیک آذربایجان که خود را ادامه‌دهنده مسیر درخشان فرقه به رهبری #پیشه‌وری می‌داند.

✅ فرزانه بدون اغراق یکی از معماران اصلی گفتمان ملی-دموکراتیک آذربایجان است، کسی که در طی سال‌های متمادی نگذاشت تا این گفتمان در پیچ‌وخم تاریخ گم شود. نمادی از پیوستگی این گفتمان در تاریخ معاصر ایران از نهضت مشروطه، قیام شیخ محمد خیابانی و ظهور فرقه دموکرات آذربایجان تا پیروزی انقلاب ۵۷ و شروع فاز نوین این جنبش در واپسین سال‌های دهه ۶۰ با نام حرکت ملی آذربایجان. گفتمانی برآمده از سنت #چپ آذربایجان که با توجه به خلاء و ضعف‌هایی که در میدان گفتمانی حرکت وجود نیاز به بازخوانی انتقادی آن بیشتر حس می‌‍‌شود.

▪️ کتاب گذشته چراغ راه آینده است با توجه به فضای اختناق و سرکوب توسط عده‌ای از روشنفکران آذربایجان به‌صورت ناشناس با عنوان «جامی» در دهه ۵۰ منتشر شد. گفته می‌شود نویسندگان این کتاب هم‌قسم شده بودند تا اسامی‌شان بعد از مرگ منتشر شود. محمدعلی فرزانه در کتاب خاطرات می‌گوید که در انتشار این کتاب نقش مشورتی داشت اما بسیاری از نزدیکان وی او را یکی از مولفین ناشناس این کتاب می‌خوانند.
▪️ ۲۷ دی سالروز مرگ دیگر محمد نامدار آذربایجان یعنی محمدعلی #تربیت بینان‌گذار اولین کتابخانه عمومی ایران، کتابخانه تربیت، و یکی از شهرداران تبریز است. جالب این‌که محمدعلی فرزانه (قوسی) در طی دوره‌ای طولانی مسئولیت این کتابخانه مشهور را در تبریز برعهده داشته است.